مرجع مسجد النبی کوهسنگی مشهد

منابع کتاب
در نگاه اول اینگونه به لحاظ میرسد که ابن صباغ مالکی به طور کبیر از منابع شیعی به کارگیری کرده اما با مقایسه منابع ارائه گردیده درین کتاب به‌این فیض می‌رسیم که منبع عمده او در نقل گزارش‌های شیعی، کتاب «کشف الغمة» اربلی بوده و منابعی که ابن صباغ خاطر می‌نماید به عبارتی منابعی میباشد که اربلی در کشف الغمة بیان نموده است. ابن صباغ از منبع اساسی خود اصلا خاطر نکرده و سعی می‌کند آن را به‌تیتر مورد‌ای رازّی پوشیده داراست و به خواننده اینگونه القا می‌نماید که به منابع ذکر شده در کتاب به‌شکل بی واسطه دسترسی داشته و اکنون آن که اینگونه وجود ندارد و این مفاد را به واسطه کتاب «کشف الغمة» خاطر می‌نماید؛ چون ساختار کتاب «الفصول المهمة» به عبارتی ساختار کتاب «کشف الغمة» میباشد. به‌طور کلی وسعت مطالب منقول از کشف الغمة در کتاب الفصول المهمة، حدود هشتاد مسجد النبی کوهسنگی مشهد درصد میباشد.[۶]

بعضی منابع کتاب به‌این تفصیل میباشد:

الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، تألیف محمد بن محمد بن النعمان مشهور به روضه خوان اثرگذار،
درست البخاری، تألیف امام ابوعبدالله محمد بن ابی الحسن اسماعیل بخاری، این کتاب از کتاب‌های مورد قبول، نزد اهل سنت آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.
درست مسلم، تألیف مسلم بن الحجاج القشیری النیشابوری او از عالمان گرانقدرِ حدیث، نزد اهل سنت میباشد.
سنن السنائی، تألیف ابو عبدالرحمن احمد بن شعیب نسائی و صاحب و مالک کتاب خصائص امیرالمؤمنین. او از محدثان بلندمرتبه اهل سنت میباشد و کتاب وی جزو صحاح سته به شمار رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد می‌رود.
المعجم الکبیر و الوسیط و الصغیر، تألیف ابوالقاسم سلیمان بن احمد بن ایوب الطبرانی (م ۳۶۰ق).
سنن الترمذی تألیف ابو عیسی محمد بن عیسی بن سورة الترمذی. او از محدثان و حفاظ گران قدر اهل سنت میباشد.
المسند تألیف احمد بن حنبل. او یکی پیشوایان چهارگانه اهل سنت میباشد که حنبلی‌ها از وی تقلید می‌نمایند.
اعلام الوری باعلام الهدی تألیف امین الاسلام روحانی ابو علی ادب بن حسن طبرسی. او از اندیشمندان شیعه در قرن ششم هـ. ق،تاب‌های الغیبة و الفرائض»، «الرّد علی الاسماعیلیة» از ابن ابی زینب محمد بن ابراهیم بن جعفر النعمانی. او از شاگردان محدث گرانقدر شیعه مرحوم روحانی کلینی شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد بوده میباشد.
الخرائج و الجرائح از ابوالحسن سعید بن هبةالله راوندی. او اولیه شارح نهج البلاغه و از فقهای پر رنگ قرن پنجم قمری شیعه هست.
کتاب‌های عبدالرحمن بن علی ملقب به ابن جوزی. او از عالمان بلندمرتبه اهل سنت در قرن ششم هجری میباشد.
کتاب الآل فی امامة امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) از ابو عبدالله حسین بن احمد بن خالویه که از عالمان و ادیبان قرن چهارم هجری میباشد.
کتاب‌های احمد بن عبدالله دارای اسم و رسم به ابونعیم اصفهانی. او از بزرگان مذهب حنبلی در قرن پنجم هجری بوده میباشد.[۷]
ابن صباغ همینطور از کتاب‌هایی زیرا: مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول تألیف محمد بن طلحه شافعی، فضائل الصحابه از بیهقی، اثاثیه النزول واحدی، معالم العترة النبویة و معارف ائمة اهل البیت الفاطمیة از عبدالعزیز بن محمود الحنبلی، کتاب مناقب ابوبرده، کفایة الطالب فی مناقب علی بن ابیطالب تألیف محمد بن یوسف بن محمد الکنجی الشافعی، کنز الکبیر از محمد بن حبیب بغدادی و الفتوح از ابن اعثم کوفی استعمال نموده است.[۸]

راویان روایات
ابن صباغ در نقل روایات و خبر‌ها مرتبط با فضائل و زندگانی ائمه(ع) به احادیث اهل بیت و اصحاب مثل ابن عباس، عبدالله بن مسعود، ابوذر غفاری، زید بن ارقم، ابو ایوب انصاری، سعید بن مسیب، ام سلمه، حذیفة بن یمان، قیس بن سعد، ابو رافع مولی نبی الله(ص)، عمار بن یاسر، براء بن عازب، حذیفة بن اسید، جابر بن عبدالله انصاری، علقمة بن عبدالله، انس بن صاحب و مالک، اسامة بن زید، متکی بودن نموده است، همینطور او از عایشه، قدمت بن الخطاب، سفیان بن عیینه نیز روایاتی نقل نموده است.[۹]

او بر محدثانی از اهل سنت مانند: احمد بن حنبل، ترمذی، مسلم، بخاری، بیهقی، نسأئی، زهری، ابن ماجد، دارَقُطْنی، مکحول و ابن منده نیز اتکا کرده و از روایات منقوله آنها فایده جسته میباشد.[۱۰]

محتوا
ابن‌صباغ، فصل‌های کتاب را مبتنی بر هرمورد از امامان شیعه در ۱۲ فصل آورده که در پایین هرکدام از آن ها فصول زیادی آورده میباشد. اما زندگانی امام علی(ع)، امام حسین(ع) و حضرت مهدی(عج) را با شرح بیشتری مطرح می‌نماید و شاید بتوان اظهار کرد یکی‌از خصوصیت‌های اصلی کتاب الفصول المهمة این میباشد که رویدادها بعدازظهر خلافت امام علی(ع) را با جزئیات آن نقل نموده است به صورت مثال درباره نبرد‌های جمل، صفین و نهروان، تعداد نفرات طرفین و تعداد کشته شدگان آن ها و تجهیزات هر کدام از طرفین را با تمرکز بیان نموده است.[۱۱]

در عین اکنون بعضا از بینش‌های طرح‌گردیده درین کتاب با طریقه‌های مرسوم نویسندگان شیعه همخوان وجود ندارد. مانند تزویج قدمت با ام کلثوم و گزارش اختلاف دربین امام حسن مجتبی(ع) با امیرالمؤمنین(ع).[۱۲]

ورژن‌ها و چاپ
سامی الغریری پژوهشگر کتاب، ۳۲ ورژن خطی برای کتاب برشمرده که حاکی از اشاعه این کتاب میباشد. الفصول المهمة ابن صباغ به وسیله محمد معجزه حسن پاکسانی به اردو ترجمه گردیده است.[۱۳] سید عبدالعزیز طباطبایی در کتاب اهل البیت فی المکتبة العربیة ۳۷ ورژن را می‌شمرد.[۱۴]

این کتاب در طهران، نجف و بیروت منتشر گردیده‌است.[۱۵] کتاب بوسیله انتشارات دارالحدیث در قم و با مطالعه سامی الغریری چاپ گردیده‌است. سامی الغریری در رسیدگی این کتاب بر ۴ ورژن متکی بودن نموده است:

ورژن کتابخانه عارف حکمت در مدینه منوره.
ورژن کتابخانه الآثار العراقیه در نجف اشرف.
دو ورژن جان دار در کتابخانه آستان قدس رضوی.[۱۶]

منابع کتاب
در نگاه اول اینگونه به لحاظ میرسد که ابن صباغ مالکی به طور کبیر از منابع شیعی به کارگیری کرده اما با مقایسه منابع ارائه گردیده درین کتاب به‌این فیض می‌رسیم که منبع عمده او در نقل گزارش‌های شیعی، کتاب «کشف الغمة» اربلی بوده و منابعی که ابن صباغ خاطر می‌نماید به عبارتی منابعی میباشد که اربلی در کشف الغمة بیان نموده است. ابن صباغ از منبع اساسی خود اصلا خاطر نکرده و سعی می‌کند آن را به‌تیتر مورد‌ای رازّی پوشیده داراست و به خواننده اینگونه القا می‌نماید که به منابع ذکر شده در کتاب به‌شکل بی واسطه دسترسی داشته و اکنون آن که اینگونه وجود ندارد و این مفاد را به واسطه کتاب «کشف الغمة» خاطر می‌نماید؛ چون ساختار کتاب «الفصول المهمة» به عبارتی ساختار کتاب «کشف الغمة» میباشد. به‌طور کلی وسعت مطالب منقول از کشف الغمة در کتاب الفصول المهمة، حدود هشتاد مسجد النبی کوهسنگی مشهد درصد میباشد.[۶]

بعضی منابع کتاب به‌این تفصیل میباشد:

الارشاد فی معرفة حجج الله علی العباد، تألیف محمد بن محمد بن النعمان مشهور به روضه خوان اثرگذار،
درست البخاری، تألیف امام ابوعبدالله محمد بن ابی الحسن اسماعیل بخاری، این کتاب از کتاب‌های مورد قبول، نزد اهل سنت آدرس مسجد النبی کوهسنگی مشهد میباشد.
درست مسلم، تألیف مسلم بن الحجاج القشیری النیشابوری او از عالمان گرانقدرِ حدیث، نزد اهل سنت میباشد.
سنن السنائی، تألیف ابو عبدالرحمن احمد بن شعیب نسائی و صاحب و مالک کتاب خصائص امیرالمؤمنین. او از محدثان بلندمرتبه اهل سنت میباشد و کتاب وی جزو صحاح سته به شمار رزرو مسجد النبی کوهسنگی مشهد می‌رود.
المعجم الکبیر و الوسیط و الصغیر، تألیف ابوالقاسم سلیمان بن احمد بن ایوب الطبرانی (م ۳۶۰ق).
سنن الترمذی تألیف ابو عیسی محمد بن عیسی بن سورة الترمذی. او از محدثان و حفاظ گران قدر اهل سنت میباشد.
المسند تألیف احمد بن حنبل. او یکی پیشوایان چهارگانه اهل سنت میباشد که حنبلی‌ها از وی تقلید می‌نمایند.
اعلام الوری باعلام الهدی تألیف امین الاسلام روحانی ابو علی ادب بن حسن طبرسی. او از اندیشمندان شیعه در قرن ششم هـ. ق،تاب‌های الغیبة و الفرائض»، «الرّد علی الاسماعیلیة» از ابن ابی زینب محمد بن ابراهیم بن جعفر النعمانی. او از شاگردان محدث گرانقدر شیعه مرحوم روحانی کلینی شماره تلفن مسجد النبی کوهسنگی مشهد بوده میباشد.
الخرائج و الجرائح از ابوالحسن سعید بن هبةالله راوندی. او اولیه شارح نهج البلاغه و از فقهای پر رنگ قرن پنجم قمری شیعه هست.
کتاب‌های عبدالرحمن بن علی ملقب به ابن جوزی. او از عالمان بلندمرتبه اهل سنت در قرن ششم هجری میباشد.
کتاب الآل فی امامة امیرالمؤمنین(علیه‌السلام) از ابو عبدالله حسین بن احمد بن خالویه که از عالمان و ادیبان قرن چهارم هجری میباشد.
کتاب‌های احمد بن عبدالله دارای اسم و رسم به ابونعیم اصفهانی. او از بزرگان مذهب حنبلی در قرن پنجم هجری بوده میباشد.[۷]
ابن صباغ همینطور از کتاب‌هایی زیرا: مطالب السؤول فی مناقب آل الرسول تألیف محمد بن طلحه شافعی، فضائل الصحابه از بیهقی، اثاثیه النزول واحدی، معالم العترة النبویة و معارف ائمة اهل البیت الفاطمیة از عبدالعزیز بن محمود الحنبلی، کتاب مناقب ابوبرده، کفایة الطالب فی مناقب علی بن ابیطالب تألیف محمد بن یوسف بن محمد الکنجی الشافعی، کنز الکبیر از محمد بن حبیب بغدادی و الفتوح از ابن اعثم کوفی استعمال نموده است.[۸]

راویان روایات
ابن صباغ در نقل روایات و خبر‌ها مرتبط با فضائل و زندگانی ائمه(ع) به احادیث اهل بیت و اصحاب مثل ابن عباس، عبدالله بن مسعود، ابوذر غفاری، زید بن ارقم، ابو ایوب انصاری، سعید بن مسیب، ام سلمه، حذیفة بن یمان، قیس بن سعد، ابو رافع مولی نبی الله(ص)، عمار بن یاسر، براء بن عازب، حذیفة بن اسید، جابر بن عبدالله انصاری، علقمة بن عبدالله، انس بن صاحب و مالک، اسامة بن زید، متکی بودن نموده است، همینطور او از عایشه، قدمت بن الخطاب، سفیان بن عیینه نیز روایاتی نقل نموده است.[۹]

او بر محدثانی از اهل سنت مانند: احمد بن حنبل، ترمذی، مسلم، بخاری، بیهقی، نسأئی، زهری، ابن ماجد، دارَقُطْنی، مکحول و ابن منده نیز اتکا کرده و از روایات منقوله آنها فایده جسته میباشد.[۱۰]

محتوا
ابن‌صباغ، فصل‌های کتاب را مبتنی بر هرمورد از امامان شیعه در ۱۲ فصل آورده که در پایین هرکدام از آن ها فصول زیادی آورده میباشد. اما زندگانی امام علی(ع)، امام حسین(ع) و حضرت مهدی(عج) را با شرح بیشتری مطرح می‌نماید و شاید بتوان اظهار کرد یکی‌از خصوصیت‌های اصلی کتاب الفصول المهمة این میباشد که رویدادها بعدازظهر خلافت امام علی(ع) را با جزئیات آن نقل نموده است به صورت مثال درباره نبرد‌های جمل، صفین و نهروان، تعداد نفرات طرفین و تعداد کشته شدگان آن ها و تجهیزات هر کدام از طرفین را با تمرکز بیان نموده است.[۱۱]

در عین اکنون بعضا از بینش‌های طرح‌گردیده درین کتاب با طریقه‌های مرسوم نویسندگان شیعه همخوان وجود ندارد. مانند تزویج قدمت با ام کلثوم و گزارش اختلاف دربین امام حسن مجتبی(ع) با امیرالمؤمنین(ع).[۱۲]

ورژن‌ها و چاپ
سامی الغریری پژوهشگر کتاب، ۳۲ ورژن خطی برای کتاب برشمرده که حاکی از اشاعه این کتاب میباشد. الفصول المهمة ابن صباغ به وسیله محمد معجزه حسن پاکسانی به اردو ترجمه گردیده است.[۱۳] سید عبدالعزیز طباطبایی در کتاب اهل البیت فی المکتبة العربیة ۳۷ ورژن را می‌شمرد.[۱۴]

این کتاب در طهران، نجف و بیروت منتشر گردیده‌است.[۱۵] کتاب بوسیله انتشارات دارالحدیث در قم و با مطالعه سامی الغریری چاپ گردیده‌است. سامی الغریری در رسیدگی این کتاب بر ۴ ورژن متکی بودن نموده است:

ورژن کتابخانه عارف حکمت در مدینه منوره.
ورژن کتابخانه الآثار العراقیه در نجف اشرف.
دو ورژن جان دار در کتابخانه آستان قدس رضوی.[۱۶]